Mục lục
Khi tìm mua tủ an toàn sinh học (Biosafety Cabinet - BSC), nhiều người làm trong lĩnh vực lab thường tập trung vào các yếu tố như kích thước, công suất, giá thành mà bỏ qua một câu hỏi quan trọng hơn: tủ này có thực sự bảo vệ người sử dụng và mẫu thí nghiệm như nó được thiết kế để làm hay không?
Câu trả lời không nằm ở vẻ ngoài của thiết bị, mà nằm ở hai yếu tố: tiêu chuẩn tham chiếu mà thiết bị được công bố đạt được, và quy trình kiểm định/hiệu chuẩn định kỳ để xác nhận thiết bị vẫn hoạt động đúng thông số ban đầu. Bài viết này sẽ đi sâu vào hai yếu tố đó, đặc biệt hữu ích cho các phòng lab, nhà máy đang vận hành theo GMP hoặc cần chuẩn bị hồ sơ cho audit ISO/IEC 17025.
Một thực tế dễ gây nhầm lẫn: hai tủ an toàn sinh học có ngoại hình gần như giống nhau - cùng kích thước, cùng kiểu dáng, cùng màn hình điều khiển - nhưng chất lượng luồng khí và hiệu suất màng lọc bên trong có thể khác biệt rất lớn. Người mua không thể "nhìn" để đánh giá được hiệu quả bảo vệ thực tế của thiết bị; đây chính là lý do tiêu chuẩn tồn tại - như một cơ sở tham chiếu để đánh giá thiết bị có đạt yêu cầu tối thiểu về an toàn hay không.
Khi sử dụng một tủ an toàn sinh học không rõ thông tin về tiêu chuẩn tham chiếu, hoặc không có hồ sơ kỹ thuật (technical documentation) đầy đủ, phòng lab có thể đối mặt với hai nhóm rủi ro:
Nhóm 1 - Rủi ro về an toàn thực tế:
Nhóm 2 - Rủi ro về hồ sơ (compliance risk):
Vậy cụ thể, tủ an toàn sinh học trên thị trường thường được tham chiếu theo những tiêu chuẩn/khung nào? Phần tiếp theo sẽ liệt kê các nhóm tiêu chuẩn phổ biến mà người mua thường gặp trên datasheet sản phẩm.
Trên datasheet của nhiều dòng tủ an toàn sinh học, người mua thường thấy các tiêu chuẩn hoặc khung tham chiếu sau được công bố:
Ngoài các tiêu chuẩn kỹ thuật nêu trên, nhiều phòng lab và nhà máy còn phải đáp ứng các hệ thống quản lý chất lượng như GMP hoặc GLP, trong đó việc quản lý và kiểm định thiết bị là một phần của yêu cầu vận hành.
Đây là các tiêu chuẩn/khung tham chiếu phổ biến trong ngành mà người mua có thể yêu cầu nhà cung cấp công bố trên datasheet sản phẩm; nội dung chi tiết của từng tiêu chuẩn nên được tham khảo từ tài liệu gốc hoặc tư vấn kỹ thuật cụ thể theo yêu cầu dự án.
Vì các tiêu chuẩn nêu trên là tiêu chuẩn của ngành (industry standard), không phải tiêu chuẩn riêng của một thương hiệu, việc một sản phẩm công bố "đạt NSF/ANSI 49" hay "đạt EN 12469" cần được hiểu là thiết bị được thiết kế/thử nghiệm theo các yêu cầu của tiêu chuẩn đó, không phải là một loại "giấy phép" do tổ chức phát hành tiêu chuẩn cấp riêng cho từng lô hàng.
Khi làm việc với nhà cung cấp, phòng lab nên hỏi rõ:
Việc đặt câu hỏi này không phải để "làm khó" nhà cung cấp, mà giúp phòng lab có hồ sơ đầy đủ hơn khi cần đối chiếu trong quá trình audit nội bộ hoặc tiếp nhận thiết bị.
Sau khi đã hiểu về tiêu chuẩn tham chiếu ở cấp độ thiết kế sản phẩm, câu hỏi tiếp theo là: làm sao biết một tủ an toàn sinh học đang vận hành (sau khi đã lắp đặt, sau một thời gian sử dụng) vẫn đảm bảo hiệu quả bảo vệ như ban đầu?
Đây chính là vai trò của kiểm định/hiệu chuẩn (verification/calibration).
Kiểm định/hiệu chuẩn tủ an toàn sinh học là quá trình đo đạc lại các thông số vận hành thực tế của tủ (ví dụ: tốc độ luồng khí tại các vị trí quy định, tình trạng màng lọc) bằng các thiết bị đo chuyên dụng, sau đó so sánh kết quả đo được với thông số thiết kế/yêu cầu của thiết bị, để xác nhận tủ vẫn đảm bảo khả năng bảo vệ như khi mới lắp đặt.
Nói một cách đơn giản: tiêu chuẩn cho biết "thiết bị này được thiết kế để đạt mức bảo vệ nào", còn kiểm định cho biết "thiết bị này hiện tại có còn đạt mức bảo vệ đó không".
Ở mức khái quát, một buổi kiểm định/hiệu chuẩn tủ an toàn sinh học thường bao gồm hai nhóm phép đo: nhóm phép đo liên quan trực tiếp đến containment (khả năng ngăn phơi nhiễm - yếu tố an toàn sinh học cốt lõi) và nhóm phép đo bổ trợ về điều kiện vận hành.
1. Đo tốc độ dòng khí qua cửa làm việc (inflow velocity)
Kỹ thuật viên sử dụng thiết bị đo tốc độ gió (anemometer) để đo tốc độ dòng khí đi vào tủ qua cửa làm việc (sash opening). Đây là phép đo quan trọng vì dòng khí inflow chính là "lớp bảo vệ vô hình" giúp ngăn aerosol từ trong tủ thoát ra ngoài, bảo vệ người vận hành.
2. Đo tốc độ dòng khí cấp qua lọc HEPA (downflow velocity)
Đo tốc độ dòng khí được cấp xuống từ lọc HEPA phía trên, thổi xuống mặt làm việc bên trong tủ. Downflow ổn định giúp duy trì môi trường làm việc sạch, hạn chế nhiễm chéo giữa các vị trí trong tủ.
3. Kiểm tra độ rò rỉ của lọc HEPA (filter integrity test)
Phép kiểm tra nhằm phát hiện màng lọc HEPA có bị rò, rách, hoặc lắp đặt không kín khít (tạo đường rò (leak path) hoặc hiện tượng bypass - khí đi vòng qua màng lọc mà không được lọc) hay không. Đây là phép kiểm tra quan trọng đối với các tủ Class II, vì màng lọc là thành phần quyết định khả năng lọc các hạt sinh học có kích thước rất nhỏ.
4. Kiểm tra hình thái dòng khí (smoke pattern test)
Sử dụng khói (smoke/fog) để quan sát trực quan đường đi của luồng khí bên trong tủ và tại khu vực cửa làm việc. Phép kiểm tra này giúp xác nhận dòng khí di chuyển đúng hướng thiết kế, không bị xoáy ngược hoặc thoát ra ngoài vùng làm việc - bổ trợ cho số liệu đo được từ inflow/downflow ở trên.
5. Đo cường độ sáng bên trong tủ (light intensity test)
Đo độ sáng tại mặt làm việc bên trong tủ, đảm bảo đủ ánh sáng để người vận hành quan sát và thao tác chính xác trong quá trình làm việc.
6. Đo cường độ UV bên trong tủ (UV intensity test)
Áp dụng đối với các tủ có trang bị đèn UV hỗ trợ khử trùng bề mặt. Phép đo này kiểm tra cường độ UV phát ra có còn đáp ứng yêu cầu vận hành hay không, vì cường độ đèn UV thường giảm dần theo thời gian sử dụng.
7. Đo độ ồn của tủ khi vận hành (noise level test)
Đo mức độ ồn phát ra từ quạt và hệ thống vận hành của tủ, liên quan đến điều kiện làm việc của nhân viên trong phòng lab.
Lưu ý: danh sách trên là tên gọi các phép đo thường gặp trong gói kiểm định tủ an toàn sinh học. Ngưỡng đạt/không đạt cụ thể cho từng phép đo (ví dụ tốc độ inflow, downflow, cường độ UV…) phụ thuộc vào thông số thiết kế của từng dòng tủ và tiêu chuẩn tham chiếu - cần được xác nhận theo tài liệu kỹ thuật của thiết bị, không áp dụng một ngưỡng chung cho mọi loại tủ.
Việc kiểm định cần được thực hiện bởi đơn vị có thiết bị đo chuyên dụng (anemometer, hạt đếm aerosol cho filter integrity test…) và kỹ thuật viên được đào tạo về quy trình đo và đọc kết quả. Đây không phải là công việc có thể thực hiện bằng cảm quan hoặc thiết bị đo thông thường.
Khi khách hàng có nhu cầu triển khai trọn gói, Thịnh Phát Lab có thể phối hợp với các đơn vị kiểm định độc lập để thực hiện hạng mục này. Quy trình chi tiết về lắp đặt, kiểm định định kỳ, bảo trì và thay thế màng lọc được trình bày tại [lắp đặt, kiểm định và bảo trì tủ an toàn sinh học].
Một sai lầm thường gặp là chỉ nghĩ đến kiểm định khi thiết bị "có vấn đề". Trên thực tế, kiểm định nên được nhìn nhận như một hoạt động chủ động và định kỳ, là một phần của việc quản lý thiết bị trong phòng lab - không chỉ là hoạt động xử lý sự cố.
Có ba thời điểm chính cần thực hiện kiểm định:
Trước khi đưa tủ vào sử dụng, cần thực hiện kiểm định lần đầu để xác nhận tủ đang vận hành đúng thông số thiết kế tại vị trí lắp đặt thực tế. Đây là bước quan trọng vì điều kiện thực tế tại phòng lab (luồng khí từ điều hòa, vị trí đặt tủ so với cửa ra vào, lối đi…) có thể ảnh hưởng đến hiệu suất vận hành của tủ so với khi thử nghiệm tại nhà máy.
Kiểm định định kỳ giúp phát hiện sớm sự suy giảm hiệu suất luồng khí hoặc màng lọc theo thời gian sử dụng - trước khi sự suy giảm đó đạt đến mức ảnh hưởng đến an toàn. Tần suất kiểm định định kỳ thường được xác định theo khuyến nghị của nhà sản xuất, yêu cầu nội bộ của phòng lab và các tiêu chuẩn/quy định mà đơn vị đang áp dụng.
Sau khi thay màng lọc, thay quạt, hoặc sau bất kỳ can thiệp kỹ thuật nào ảnh hưởng đến hệ thống luồng khí, cần thực hiện kiểm định lại để xác nhận tủ hoạt động ổn định trở lại đúng thông số trước khi tiếp tục sử dụng.
Với các đơn vị có yêu cầu audit (theo GMP, ISO), việc lưu hồ sơ kiểm định theo đúng các thời điểm trên không chỉ là "thủ tục" - đó là một phần của hồ sơ chất lượng thiết bị (equipment quality record), chứng minh thiết bị được quản lý và theo dõi xuyên suốt vòng đời sử dụng. Phần tiếp theo sẽ đi sâu vào vai trò của hồ sơ kiểm định trong audit thực tế.
Đối với các phòng lab/nhà máy đang áp dụng GMP hoặc đã đạt công nhận ISO/IEC 17025, thiết bị (bao gồm tủ an toàn sinh học) thường cần có hồ sơ chứng minh đã được kiểm định/hiệu chuẩn định kỳ. Đây là một phần của hồ sơ thiết bị (equipment record) phục vụ cho audit nội bộ và audit từ bên ngoài (khách hàng, cơ quan quản lý, tổ chức công nhận).
Ở mức khái quát, một hồ sơ kiểm định/hiệu chuẩn tủ an toàn sinh học thường cần thể hiện được các thông tin cơ bản sau:
Việc có đầy đủ các thông tin này giúp đoàn audit có thể truy xuất lại "lịch sử vận hành" của thiết bị, từ đó đánh giá thiết bị có được quản lý đúng quy trình hay không.
Với phòng lab không có sẵn thiết bị đo chuyên dụng và nhân sự được đào tạo cho việc kiểm định, việc hợp tác với một đơn vị dịch vụ kỹ thuật bên ngoài là giải pháp phổ biến.
Thịnh Phát Lab có thể hỗ trợ khách hàng trong quá trình lắp đặt thiết bị và phối hợp với các đơn vị chuyên môn khi cần thực hiện kiểm định, giúp đơn giản hóa việc quản lý hồ sơ và làm việc với nhiều đầu mối khác nhau.
Lưu ý: nếu phòng lab có yêu cầu cụ thể về định dạng hồ sơ (ví dụ theo mẫu nội bộ của đơn vị đã có công nhận ISO/IEC 17025), nên trao đổi trước với đơn vị dịch vụ kỹ thuật để thống nhất định dạng báo cáo phù hợp với hệ thống quản lý chất lượng hiện có của phòng lab.
Tổng quan về tủ an toàn sinh học - phân loại, ứng dụng và lựa chọn - được trình bày tại [tủ an toàn sinh học là gì, phân loại và hướng dẫn lựa chọn].
Nếu cần tư vấn về kiểm định định kỳ hoặc hồ sơ thiết bị tủ an toàn sinh học, vui lòng liên hệ Thịnh Phát Lab để được hỗ trợ.
ĐÁNH GIÁ SẢN PHẨM